W 2025 roku nakładem wydawnictwa „Law, Education, Security” (dawniej „Przegląd Więziennictwa Polskiego, którego stulecie powstania w tym roku obchodzimy) ukaże się zbiorowa publikacja traktująca o postępowaniu wobec osób osadzonych o szczególnych potrzebach penitencjarnych. W opracowaniu znajdzie się część poświęcona osadzonym osobom duchownym, której jestem redaktorem.
Skala i pojęcie duchownego
Obecnie nie prowadzi się oficjalnych statystyk dotyczących liczby duchownych przebywających w polskich jednostkach penitencjarnych. Centralny Zarząd Służby Więziennej nie dysponuje zweryfikowanymi danymi w tym zakresie, a ich zbieranie byłoby problematyczne ze względu na konstytucyjne gwarancje wolności sumienia i wyznania. Zgodnie bowiem z art. 53 ust. 7 Konstytucji RP, nikt nie może być zmuszany przez organy publiczne do ujawnienia swojego światopoglądu, wyznania czy przekonań religijnych.
Wprawdzie Centralna Baza Danych Osób Pozbawionych Wolności zawiera informacje dotyczące „zawodu wyuczonego”, „zawodu wykonywanego” oraz „wykształcenia”, tak jednak dane te opierają się wyłącznie na deklaracjach składanych przez osadzonych. Tym samym mogą nie odzwierciedlać rzeczywistego statusu danej osoby. Może się zdarzyć, że duchowny nie ujawni swojego statusu zawodowego, albo przeciwnie — osoba nie mająca związku z duchowieństwem zadeklaruje się jako duchowny.
Wykładnia systemowa, względy międzynarodowe
W kontekście specyficznych potrzeb osadzonych duchownych w zakładach karnych szczególne traktowanie powinno być stosowane wyłącznie wobec osób, których status nie budzi wątpliwości organów postępowania wykonawczego. Kluczowe jest zatem potwierdzenie, że osoba rzeczywiście posiada cechy przynależności do stanu duchownego, co powinno opierać się na obiektywnych przesłankach, a nie wyłącznie deklaracjach. Tylko w takich przypadkach możliwe jest wdrożenie odpowiednich działań penitencjarnych respektujących ich szczególne potrzeby.Współczesne przepisy prawa karnego wykonawczego, w przeciwieństwie do regulacji z okresu międzywojennego, nie przewidują expressis verbis odrębnych zasad pobytu osób duchownych w jednostkach penitencjarnych. Niemniej jednak wykładnia systemowa i historyczna, a także względy wynikające z konstytucyjnych gwarancji wolności religijnej, nakazują poszukiwanie podstaw takich odrębności w specyficznym statusie niektórych członków kościołów i związków wyznaniowych funkcjonujących w Polsce. Uwzględnienie tej specyfiki jest niezbędne zarówno przy interpretacji ustawowych pojęć, jak i w kontekście realizacji odpowiednich działań penitencjarnych, dostosowanych do szczególnych potrzeb duchownych.
Szczególne postępowanie wobec osadzonych duchownych wynika z unikalnej specyfiki ich życia i znajduje podstawy w Konstytucji, Konkordacie, ustawie o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz przepisach partykularnych. Kluczowe znaczenie ma prawidłowe zdefiniowanie pojęcia „osoby duchownej” na potrzeby prawa karnego wykonawczego, co pozwala na odpowiednie uwzględnienie ich specyficznych potrzeb. Szczególne relacje bliskości w życiu duchownych, różniące się od tradycyjnych modeli funkcjonowania większości społeczeństwa, mają swoje źródło nie tylko w prawie stanowionym, ale również w wewnętrznych regulacjach wspólnot religijnych, które akcentują podmiotowość, wewnętrzną hierarchię i więzi między członkami tych wspólnot.
Odrębności nie tylko historyczne
Mimo że aktualne przepisy prawa karnego wykonawczego nie przewidują wyraźnie odrębnych zasad izolacji penitencjarnej dla duchownych, szczególne podejście do ich sytuacji powinno być realizowane na podstawie przepisów ogólnych dotyczących wszystkich osadzonych. W tym kontekście kluczową rolę odgrywa dobra wola organów postępowania wykonawczego, które w ramach przysługującego im luzu decyzyjnego mogą dostosowywać swoje działania. Dotyczy to zarówno przebiegu postępowania wykonawczego sensu stricto, jak i odpowiedniego doboru oddziaływań penitencjarnych.
Z bardziej wyczerpującym opracowaniem problematyki będą mogli Państwo zapoznać się już niedługo na łamach „Law, Education, Security”.
Obraz: Rembrandt, Święty Piotr w więzieniu