W Polsce o rozwodach mówi się niestety dużo — ale najczęściej są to uproszczenia lub obiegowe opinie. Zainicjowanie sensownego postępowania rozwodowego wymaga jednak nie tylko znajomości przepisów, ale też praktyki sądowej oraz dysponowania przynajmniej podstawowym doświadczeniem życiowym. Niejednokrotnie nawet profesjonalni pełnomocnicy zapominają o rzeczach charakterystycznych dla postępowania rozwodowego, oto niektóre z nich.
1. Nie każdy Sąd, lecz Sąd Okręgowy
W Polsce sprawy o rozwód zawsze należą do właściwości sądu okręgowego. Niezależnie od tego, gdzie mieszkają małżonkowie i jak bardzo chcieliby przyspieszyć postępowanie — sąd rejonowy nigdy nie rozpozna sprawy o rozwód. Za ideą tą stoi przeświadczenie ustawodawcy, że rozwód to niezwykle doniosła (nie tylko życiowo, ale i społecznie) chwila. Dlatego też, orzekanie w sprawach rozwiązania małżeństwa jest zarezerwowane tylko dla sądów okręgowych, czyli wyższego szczebla. Zasadą jest również, że w sądach okręgowych orzekają bardziej doświadczeni sędziowie, mający również (chociażby z racji wieku) większy bagaż życiowych doświadczeń.
Określenie właściwości sądu mającego rozpoznać sprawę rozwodową jest skomplikowane, natomiast zgodnie z podstawową, ogólną zasadą, właściwy będzie sąd ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków lub miejsca zamieszkania pozwanego.
Przykładowo: jeśli małżonkowie zamieszkiwali w Sieradzu, Zduńskiej Woli, Łasku, Wieluniu, Pajęcznie, Wieruszowie czy Poddębicach sądem właściwym dla ich rozwodu będzie Sąd Okręgowy w Sieradzu – I Wydział Cywilny chociażby w ich miejscowości znajdował się Sąd (Rejonowy) lub chociażby mieli oni realnie bliżej do innego sądu okręgowego.
2. Rozwód nie ma wpływu na trwałość małżeństwa kościelnego, także w przypadku ślubu „konkordatowego”
Rozwód cywilny nie unieważnia małżeństwa kościelnego. Także w sytuacji, w której ślub został zawarty po 1998 r., w warunkach tzw. „ślubu konkordatowego”, czyli ślubu wyznaniowego wywołującego skutki na gruncie cywilnoprawnym. W katolicyzmie nie występuje tzw. „rozwód kościelny” ani nawet „unieważnienie małżeństwa”.
W szczegółowej, odrębnej procedurze przez sądem kościelnym może dojść do stwierdzenia nieważności małżeństwa, czyli ustalenia, że małżeństwo w istocie nigdy nie zostało ważnie zawarte. Nie jest to jednak w żaden sposób związane z rozwodem w rozumieniu prawa polskiego.
Te dwa inne porządku prawne nie przenikają się wzajemnie. Przesłanki orzeczenia rozwodu przed sądem świeckim są zgoła inne, aniżeli przed sądem kościelnym. Możliwe jest również zawarcie małżeństwa (świeckiego) niewywołującego skutków kanonicznych, jak też zawarcie małżeństwa (jako sakramentu) bez wywoływania skutków cywilnoprawnych.
3. Sąd bada nie tylko przeszłość, ale także przyszłość
Trwałość i zupełność rozkładu pożycia małżeńskiego stanowią przesłanki rozwodu. W orzecznictwie podkreśla się, iż ustalenie rozkładu pożycia następuje na podstawie oceny relacji małżonków w aspekcie psychicznym, fizycznym oraz gospodarczym, przy czym musi on mieć charakter definitywny.
Sąd ocenia jednak nie tylko przeszły przebieg pożycia, lecz również prognozuje konsekwencje rozwodu, w szczególności w zakresie:
- wpływu rozstania na sytuację małoletnich dzieci stron,
- możliwości zachowania przez strony zdolności do współdziałania w zakresie opieki i wychowania,
- przewidywanych skutków finansowych, mieszkaniowych oraz wychowawczych.
Dobro dziecka pozostaje wartością nadrzędną. W przypadku ustalenia, iż rozwód skutkowałby istotnym naruszeniem interesów małoletnich, sąd jest obowiązany odmówić jego orzeczenia, nawet pomimo wystąpienia trwałego i zupełnego rozkładu pożycia.
Oprócz powyższych kwestii, Sąd w wyroku może uregulować również na przyszłość sposób korzystania przez (byłych) małżonków ze wspólnego mieszkania, jeżeli będą w nim zamieszkiwać również po rozwodzie. Co istotne, nie ma na to wpływu struktura własnościowa mieszkania.
4. Podział majątku wspólnego w postępowaniu rozwodowym
Podział majątku wspólnego może zostać przeprowadzony w ramach wyroku rozwodowego, o ile jego dokonanie nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania. Kryterium to ma charakter ocenny i jest w praktyce interpretowane restrykcyjnie.
Podział majątku w ramach rozwodu jest możliwy przede wszystkim w sytuacjach, gdy:
- strony są zgodne co do sposobu podziału,
- skład i wartość majątku nie budzą wątpliwości,
- brak sporu co do ustalenia nierównych udziałów,
- brak przedsiębiorstw, udziałów handlowych, znaczącego majątku ruchomego lub konieczności przeprowadzenia opinii biegłych.
W razie sporu co do wartości lub składu majątku, konieczności dokonania szczegółowych ustaleń faktycznych bądź potrzeby powołania biegłych, sąd odmawia rozpoznania tego żądania, odsyłając strony na drogę odrębnego postępowania działowego.
Wreszcie – sądem właściwym do rozpoznania sprawy o podział majątku wspólnego nie jest sąd okręgowy, lecz sąd rejonowy. Jeśli zatem sąd okręgowy miałby wydłużać swoje postępowanie i zajmować się podziałem majątku skonfliktowanych stron, zwykle woli „pozbyć się” wątku podziału majątku dorobkowego i obarczyć tą sprawą sąd rejonowy, który w wielu sądach (np. w Sieradzu) ma siedzibę… w tym samym budynku.
5. Powództwo o rozwód może zostać oddalone
Oddalenie powództwa stanowi konsekwencję stwierdzenia, iż nie zostały spełnione przesłanki materialnoprawne rozwodu lub zachodzą okoliczności wyłączające orzeczenie rozwodu.
Do takich sytuacji należą:
- brak zupełności lub trwałości rozkładu pożycia,
- sprzeczność rozwodu z dobrem małoletnich dzieci,
- sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (zwłaszcza gdy rozwodu żąda wyłącznie małżonek winny).
Oceniając sprzeczność z dobrem dzieci, sąd uwzględnia m.in. stabilność wychowawczą, ciągłość środowiska życiowego, relacje rodzinne oraz dostępność rodziców. Proces rozwodowy z punktu widzenia procedury jest w dużej mierze takim samym procesem, jak każdy inny. Oznacza to, że powództwo może zostać oddalone, a strona występująca z powództwem (powód) – obciążona kosztami postępowania.
6. Wyłączność sądu rozwodowego w zakresie rozstrzygania o sprawach dotyczących dzieci i alimentów
Z chwilą wytoczenia powództwa o rozwód jurysdykcja w zakresie:
- władzy rodzicielskiej,
- kontaktów z dziećmi,
- alimentów na rzecz dzieci i — w określonych przypadkach — małżonka
przechodzi na sąd rozwodowy. W tym okresie niedopuszczalne jest wszczynanie odrębnych postępowań przed sądem rodzinnym (Sądem Rejonowym) dotyczących tych kwestii.
Wyjątkiem jest konieczność podjęcia natychmiastowych działań w trybie zabezpieczenia, które również podlegają rozpoznaniu w postępowaniu rozwodowym. Mechanizm ten ma na celu zapewnienie spójności orzecznictwa i zapobieżenie wydawaniu sprzecznych rozstrzygnięć. W konsekwencji zatem, sąd rozwodowy (zorganizowany zwykle w ramach wydziału cywilnego) staje się de facto sądem rodzinnym na czas trwającego rozwodu.
7. Skład orzekający w sprawach o rozwód oraz rola ławników
Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego sprawy o rozwód i separację rozpoznawane są w składzie jednego sędziego zawodowego i dwóch ławników. Jest to wyjątek od zasady orzekania w sprawach cywilnych w składzie jednoosobowym. Wynika to z wspomnianego już faktu doniosłości społecznej wyroku rozwodowego. Co więcej, sprawy rozwodowe oprócz wiedzy prawniczej wymagają również doświadczenia życiowego, którego z założenia powinni dostarczać również ławnicy, niebędący zazwyczaj prawnikami.
Ławnicy uczestniczą zarówno w posiedzeniach jawnych naradzie nad orzeczeniem oraz głosowaniu nad treścią wyroku. Nie uczestniczą z kolei w wydawaniu orzeczeń w ramach posiedzenia niejawnego (np. postanowienia o zabezpieczeniu).
Ich udział stanowi wyraz udziału czynnika społecznego w wymiarze sprawiedliwości oraz ma na celu odzwierciedlenie społecznej oceny konfliktu rodzinnego i dobra dziecka.
8. Rozwód z obcokrajowcem – również przed polskim sądem
Jurysdykcja sądów polskich w sprawach z elementem zagranicznym wynika z przepisów krajowych, unijnych oraz umów międzynarodowych. Jurysdykcja krajowa istnieje m.in. gdy:
- co najmniej jeden z małżonków ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w Polsce,
- oboje małżonkowie są obywatelami polskimi,
- strony zgodnie wybiorą jurysdykcję polską, o ile przepisy dopuszczają taką autonomię woli.
W odniesieniu do państw członkowskich UE zastosowanie znajduje rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 (tzw. Bruksela II ter), określające zasady właściwości sądów oraz uznawania orzeczeń w sprawach rodzinnych i rozwodowych.
9. Wina lub jej brak, a także brak winy „większej” lub „mniejszej”
Rozstrzygnięcie o winie w postępowaniu rozwodowym stanowi istotny element wyroku, chyba że strony zgodnie wniosą o zaniechanie orzekania w tym zakresie. Wówczas sąd odstępuje od ustaleń dotyczących winy, a skutek prawny takiego rozstrzygnięcia odpowiada sytuacji, w której rozwód zostaje orzeczony z winy obu stron.
Wyróżnia się kilka dopuszczalnych konfiguracji rozstrzygnięcia o winie:
- orzeczenie wyłącznej winy jednego z małżonków,
- orzeczenie winy obojga małżonków,
- orzeczenie braku winy po obu stronach, jeżeli zgromadzony materiał dowodowy prowadzi do wniosku, że rozkład pożycia nastąpił bez zawinienia któregokolwiek z małżonków (jest to wariant na tyle rzadki, że wręcz nieraz nieznany sądom),
- nieorzekanie o winie — wyłącznie na zgodny wniosek stron, co skutkuje traktowaniem winy jako wspólnej w sensie konsekwencji prawnych.
Nie jest dopuszczalne stopniowanie winy ani jej „proporcjonalne” rozdzielenie. Instytucja winy w rozkładzie pożycia ma charakter kategoryczny: wina może zostać przypisana jednemu małżonkowi, obojgu, albo żadnemu z nich — brak jest konstrukcji winy „większej” lub „mniejszej”.
Należy przy tym zaznaczyć, że odmienne stanowisko jednej ze stron — np. domaganie się orzeczenia winy — wyklucza możliwość nieorzekania o winie. W takim przypadku sąd ma obowiązek przeprowadzenia postępowania dowodowego i ustalenia odpowiedzialności stron za rozkład pożycia.
Znaczenie praktyczne ustalenia winy
Orzeczenie o winie ma znaczenie przede wszystkim dla możliwości dochodzenia alimentów pomiędzy rozwiedzionymi małżonkami. Ustalenie winy nie determinuje natomiast (przynajmniej oficjalnie) rozstrzygnięć dotyczących:
- podziału majątku wspólnego,
- władzy rodzicielskiej,
- kontaktów z dzieckiem,
- alimentów na rzecz dzieci.
Te kwestie oceniane są odrębnie, z uwzględnieniem innych kryteriów, w szczególności zasady dobra dziecka.
Do typowych zachowań skutkujących przypisaniem winy należą m.in. zdrada (a nawet jej pozór), stosowanie przemocy, nadużywanie alkoholu lub innych środków odurzających, porzucenie rodziny, trwonienie majątku wspólnego, uporczywe uchylanie się od obowiązków rodzinnych, czy rażący brak lojalności wobec współmałżonka.
10. Sporządzanie karty statystycznej do GUS w sprawach rozwodowych
Pewną ciekawostką jest, że po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego i separacyjnego sąd pierwszej instancji sporządza kartę statystyczną, obejmującą dane niezbędne do analiz demograficznych i społecznych prowadzonych przez Główny Urząd Statystyczny. Dokument ten zawiera m. in.:
- dane o czasie trwania małżeństwa,
- liczbę i wiek dzieci,
- orzeczenie o winie,
- rozstrzygnięcia w zakresie władzy rodzicielskiej, kontaktów i alimentów,
- informacje o ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej.
Karty statystyczne pozostają narzędziem służącym prowadzeniu analiz dotyczących struktury rodzin w Polsce, dynamiki rozwodów oraz wpływu sytuacji społeczno-ekonomicznej na trwałość związków małżeńskich. Również z tych powodów, Sąd na rozprawie rozpytuje strony o kwestie związane z ich wykształceniem czy zawodem.
Podsumowanie
Sprawa o rozwód to jedno z najbardziej złożonych postępowań rodzinnych, wymagające właściwego przygotowania, znajomości procedury oraz świadomości skutków prawnych. Rozwód obejmuje nie tylko rozwiązanie małżeństwa, lecz również kwestie związane z władzą rodzicielską, kontaktami z dziećmi, alimentami oraz w określonych sytuacjach — podziałem majątku. Sąd działa w tym zakresie w szerokich granicach swojej kognicji, a prawidłowe sformułowanie żądań oraz strategii procesowej może istotnie wpłynąć na wynik postępowania.
W praktyce kancelarii często zauważa się, że często najtrudniejszym zagadnieniem dla klienta jest odpowiedzenie sobie na pytanie: na czym mi najbardziej zależy? Jest to fundamentalne z punktu widzenia określenia strategii działania oraz odpowiedniego dopasowania celów procesowych.
Obraz: Aleksander Gierymski – Trumna chłopska