Uprowadzenie rodzicielskie za granicę – jak działa Konwencja haska?

Wyjazd dziecka za granicę nie zawsze jest uprowadzeniem. Może jednak stać się nim nawet wtedy, gdy początkowo odbył się legalnie – na przykład na podstawie zgody drugiego rodzica na wakacyjny wyjazd – lecz po upływie uzgodnionego terminu jeden z rodziców odmawia powrotu z dzieckiem do kraju, w którym dotychczas koncentrowało się jego życie.

W takich sytuacjach zastosowanie może znaleźć Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r., nazywana powszechnie Konwencją haską.

Jej celem nie jest ukaranie rodzica ani rozstrzygnięcie, który z rodziców lepiej nadaje się do sprawowania pieczy nad dzieckiem. Konwencja ustanawia przede wszystkim mechanizm umożliwiający szybkie przywrócenie stanu sprzed bezprawnego wywiezienia lub zatrzymania dziecka. Chodzi o to, aby spór dotyczący władzy rodzicielskiej, miejsca zamieszkania dziecka lub kontaktów został rozstrzygnięty co do zasady przez sąd państwa, w którym dziecko miało swoje zwykłe miejsce pobytu przed uprowadzeniem.

Czym jest uprowadzenie rodzicielskie?

W języku potocznym uprowadzenie kojarzy się z działaniem siłowym, podstępem lub ukrywaniem dziecka. W rozumieniu Konwencji haskiej pojęcie to jest znacznie szersze.

Konwencja obejmuje dwa rodzaje zdarzeń:

1. bezprawne wywiezienie dziecka do innego państwa;
2. bezprawne zatrzymanie dziecka w innym państwie.

Z bezprawnym wywiezieniem możemy mieć do czynienia wtedy, gdy jeden z rodziców zabiera dziecko za granicę bez wymaganej zgody drugiego rodzica. Bezprawne zatrzymanie występuje natomiast przykładowo wtedy, gdy drugi rodzic zgodził się na dwutygodniowy wyjazd dziecka, lecz po zakończeniu tego okresu rodzic przebywający z dzieckiem za granicą oświadcza, że nie zamierza wracać.

Nie jest konieczne, aby przed wyjazdem istniało orzeczenie sądu powierzające pieczę nad dzieckiem konkretnemu rodzicowi. Prawo do opieki, którego naruszenie może uruchomić Konwencję, może wynikać bezpośrednio z ustawy, z orzeczenia sądu lub organu administracyjnego, a także z porozumienia wywołującego skutki prawne. Obejmuje ono w szczególności prawo do współdecydowania o miejscu pobytu dziecka.

Przykład

Rodzice mieszkają wspólnie z dzieckiem w Niemczech. Oboje wykonują władzę rodzicielską. Matka otrzymuje zgodę ojca na miesięczny pobyt z dzieckiem w Polsce. Po przyjeździe do Polski zapisuje dziecko do przedszkola i informuje ojca, że nie wróci już do Niemiec.

Sam wyjazd mógł być zgodny z prawem. Bezprawne może być jednak dalsze zatrzymanie dziecka w Polsce po upływie okresu, na który ojciec wyraził zgodę.

Najważniejsze jest miejsce zwykłego pobytu dziecka

Podstawowym zagadnieniem w każdej sprawie haskiej jest ustalenie, gdzie dziecko miało bezpośrednio przed wywiezieniem lub zatrzymaniem swoje miejsce zwykłego pobytu. W polskim przekładzie Konwencji użyto określenia „miejsce stałego pobytu”, jednak nie chodzi tutaj ani o obywatelstwo, ani o adres zameldowania.

Sąd bada rzeczywiste centrum życiowe dziecka. Znaczenie mogą mieć między innymi:

• czas i stabilność pobytu w danym państwie;
• uczęszczanie do żłobka, przedszkola lub szkoły;
• opieka lekarska;
• znajomość języka;
• relacje rodzinne i społeczne;
• warunki mieszkaniowe;
• zamiary rodziców, zwłaszcza gdy dziecko jest bardzo małe;
• okoliczności, w których rodzina znalazła się w danym państwie.

Nie wystarczy zatem wykazać, że dziecko jest obywatelem polskim, ma polski akt urodzenia albo zostało zameldowane w Polsce. Podobnie samo wymeldowanie dziecka lub zapisanie go do polskiej placówki nie przesądza jeszcze o zmianie jego zwykłego miejsca pobytu.

Konwencja znajduje zastosowanie do dzieci, które przed naruszeniem prawa do opieki miały zwykłe miejsce pobytu w państwie związanym Konwencją. Mechanizm konwencyjny przestaje mieć zastosowanie po ukończeniu przez dziecko 16 lat.

Czego nie rozstrzyga sąd w sprawie haskiej?

Postępowanie haskie nie jest klasyczną sprawą o władzę rodzicielską ani o ustalenie miejsca pobytu dziecka.

Sąd nie powinien rozstrzygać w nim przede wszystkim:

• z którym rodzicem dziecko powinno docelowo mieszkać;
• który rodzic ma lepsze kompetencje wychowawcze;
• jak szerokie powinny być kontakty;
• czy jednemu z rodziców należy ograniczyć albo odebrać władzę rodzicielską;
• czy przeprowadzka do Polski byłaby dla dziecka korzystna w dłuższej perspektywie.

Rozstrzygnięcie nakazujące powrót nie oznacza też automatycznie przekazania dziecka pod wyłączną pieczę drugiego rodzica. Przedmiotem orzeczenia jest powrót dziecka do państwa jego poprzedniego zwykłego pobytu. Dopiero tam właściwy sąd może rozstrzygnąć merytorycznie o odpowiedzialności rodzicielskiej.

Konwencja wprost stanowi, że orzeczenie dotyczące powrotu dziecka nie jest rozstrzygnięciem co do istoty prawa do opieki. Również polski Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że w czasie postępowania haskiego nie powinno się rozstrzygać odrębnej sprawy dotyczącej władzy rodzicielskiej lub opieki nad tym samym dzieckiem.

Czy sąd zawsze nakazuje powrót dziecka?

Nie. Konwencja przewiduje wyjątki od zasady niezwłocznego powrotu. Nie są one jednak zwykłym katalogiem argumentów pozwalających ponownie rozstrzygnąć, w którym kraju dziecku będzie „lepiej”.

1. Upływ roku i przystosowanie się dziecka

Jeżeli postępowanie zostało wszczęte przed upływem roku od bezprawnego wywiezienia lub zatrzymania, zasadą jest zarządzenie niezwłocznego powrotu dziecka.

Po upływie roku powrót nadal może zostać nakazany. Osoba sprzeciwiająca się powrotowi może jednak próbować wykazać, że dziecko zdążyło już przystosować się do nowego środowiska. Ocenie podlegają wówczas nie tylko warunki mieszkaniowe, ale również stabilność sytuacji dziecka, jego relacje, edukacja i funkcjonowanie społeczne.

Dlatego czas ma w tych sprawach znaczenie zasadnicze. Wielomiesięczna zwłoka w podjęciu działań może istotnie skomplikować sytuację procesową rodzica domagającego się powrotu dziecka.

2. Niewykonywanie prawa do opieki

Sąd może odmówić powrotu, jeżeli osoba żądająca powrotu w chwili wywiezienia lub zatrzymania faktycznie nie wykonywała przysługującego jej prawa do opieki.

Samo to, że rodzice mieszkali osobno albo dziecko przebywało głównie z jednym z nich, nie musi jednak oznaczać niewykonywania prawa do opieki. Istotne może być między innymi uczestniczenie w podejmowaniu ważnych decyzji, kontakty z dzieckiem, ponoszenie kosztów jego utrzymania oraz rzeczywiste zainteresowanie jego sytuacją.

3. Zgoda na wyjazd albo późniejsza akceptacja

Powrót może nie zostać zarządzony, jeżeli rodzic domagający się powrotu:

• wcześniej wyraził zgodę na przeprowadzkę dziecka albo
• już po wyjeździe zaakceptował pozostanie dziecka w drugim państwie.

Zgoda na wakacje nie jest jednak tym samym co zgoda na trwałą zmianę państwa zamieszkania. Podobnie udział w rozmowach dotyczących szkoły, kontaktów lub utrzymania dziecka nie zawsze oznacza pogodzenie się z uprowadzeniem. Oświadczenia rodziców należy oceniać w całym kontekście ich zachowania.

4. Poważne ryzyko szkody

Najczęściej przywoływanym wyjątkiem jest art. 13 ust. 1 lit. b Konwencji. Właśnie na tę okoliczność najczęściej próbują powoływać się porywający rodzice. Sąd może odmówić powrotu, jeżeli istnieje poważne ryzyko, że powrót narazi dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawi je w sytuacji nie do zniesienia Nie chodzi o każdą niedogodność związaną ze zmianą otoczenia. Powrót do poprzedniego państwa niemal zawsze wiąże się z określonym stresem, zmianą szkoły czy koniecznością ponownej adaptacji. Ryzyko wymagane przez Konwencję powinno mieć charakter poważny i skonkretyzowany.

Znaczenie mogą mieć między innymi przemoc domowa, poważne zagrożenie dla zdrowia dziecka, brak możliwości zapewnienia mu koniecznej opieki albo szczególna zależność bardzo małego dziecka od osoby, która z obiektywnych powodów nie może z nim powrócić. Sam konflikt pomiędzy rodzicami lub twierdzenie, że rodzic pozostający za granicą jest osobą trudną, z reguły nie będzie wystarczające.

W sprawach pomiędzy państwami objętymi rozporządzeniem unijnym 2019/1111 sąd powinien także zbadać, czy w państwie powrotu można zastosować odpowiednie środki ochronne. Jeżeli realne i wystarczające zabezpieczenia zostały zapewnione, odmowa powrotu wyłącznie z powodu ryzyka wskazanego w art. 13 ust. 1 lit. b może okazać się niedopuszczalna.

5. Sprzeciw dziecka

Sąd może odmówić powrotu, jeżeli dziecko sprzeciwia się powrotowi i osiągnęło taki wiek oraz stopień dojrzałości, przy których jego stanowisko powinno zostać uwzględnione.

Nie istnieje jedna sztywna granica wieku. Sąd powinien ocenić dojrzałość konkretnego dziecka, samodzielność jego stanowiska oraz to, czy nie znajduje się ono pod nadmiernym wpływem któregoś z rodziców.

Należy też odróżnić sprzeciw wobec powrotu do państwa od niechęci do zamieszkania z konkretnym rodzicem. Dziecko może chcieć wrócić do kraju dotychczasowego pobytu, a jednocześnie nie chcieć mieszkać z rodzicem, który złożył wniosek.

6. Podstawowe zasady ochrony praw człowieka

Artykuł 20 Konwencji pozwala odmówić powrotu, jeżeli nie byłby on dopuszczalny w świetle podstawowych zasad państwa wezwanego dotyczących ochrony praw człowieka i podstawowych wolności. Jest to przesłanka wyjątkowa, której nie należy utożsamiać z ogólnym powołaniem się na dobro dziecka.

Jak wszcząć postępowanie?

Rodzic może skorzystać z pomocy organów centralnych albo zwrócić się bezpośrednio do właściwego sądu państwa, w którym dziecko aktualnie przebywa.

W Polsce funkcję organu centralnego pełni Minister Sprawiedliwości. Wniosek można złożyć za pośrednictwem Wydziału Międzynarodowych Postępowań Rodzinnych w Departamencie Spraw Rodzinnych i Nieletnich Ministerstwa Sprawiedliwości. Możliwe jest także złożenie dokumentów bezpośrednio do zagranicznego organu centralnego lub – gdy dziecko znajduje się w Polsce – bezpośrednio do właściwego polskiego sądu okręgowego. Z uwagi na sprawność postępowania, zarekomendować należy właśnie tę ścieżkę.

Do wniosku warto dołączyć przede wszystkim:

• akt urodzenia dziecka;
• dokumenty potwierdzające wykonywanie władzy rodzicielskiej;
• orzeczenia sądów lub porozumienia rodziców;
• dowody dotyczące zwykłego miejsca pobytu dziecka;
• dokumentację ze szkoły, przedszkola lub placówek medycznych;
• korespondencję dotyczącą zgody na wyjazd i terminu powrotu;
• informacje o aktualnym miejscu pobytu dziecka;
• zdjęcia dziecka i rodzica, z którym dziecko przebywa;
• chronologiczny opis wydarzeń;
• odpowiednie tłumaczenia dokumentów.

Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że wniosek składany za pośrednictwem organu centralnego jest bezpłatny. Mogą jednak powstać koszty tłumaczeń, pomocy profesjonalnego pełnomocnika, podróży lub wykonania powrotu. Polska złożyła ponadto zastrzeżenie, zgodnie z którym koszty udziału pełnomocnika i postępowania ponoszone są ze środków publicznych tylko w zakresie wynikającym z systemu pomocy prawnej.

Czy trzeba mieć adwokata?

W Polsce w postępowaniach prowadzonych na podstawie Konwencji haskiej obowiązuje co do zasady zastępstwo uczestników przez adwokata albo radcę prawnego.

Sam wniosek wszczynający postępowanie można jeszcze złożyć osobiście. Bez profesjonalnego pełnomocnika można również wystąpić o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Na dalszym etapie postępowania reprezentacja przez adwokata lub radcę prawnego jest jednak obowiązkowa, z wyjątkami dotyczącymi osób wykonujących określone zawody prawnicze.

Ma to szczególne znaczenie dlatego, że postępowanie powinno być prowadzone bardzo szybko, a znaczna część dowodów i podstaw prawnych odnosi się do prawa obcego oraz dokumentów sporządzonych w innym języku.

Jaki sąd rozpoznaje sprawę?

W Polsce sprawy haskie zostały skupione w wybranych sądach okręgowych mających siedzibę w miejscowościach będących siedzibami sądów apelacyjnych. Właściwość ustala się według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka w Polsce.

Ważne jest więc to, gdzie znajduje się dziecko, a nie to, gdzie mieszka rodzic składający wniosek.

Jeżeli dziecko zostało zabrane z Polski do innego państwa, sprawę o jego powrót rozpoznaje zasadniczo właściwy organ lub sąd państwa, w którym dziecko aktualnie przebywa. Polski rodzic może wówczas korzystać z pośrednictwa polskiego organu centralnego.

Polski sąd okręgowy powinien orzec w terminie sześciu tygodni od wniesienia wniosku. Jest to termin instrukcyjny, ale wyraźnie pokazuje, że postępowanie haskie nie powinno być prowadzone w takim tempie jak typowa, wieloletnia sprawa rodzinna. Niestety, praktyka pokazuje, że dochowanie terminu sześciotygodniowego jest nierealne.

Przykładowo jeżeli dziecko przebywa na obszarze właściwości sądów okręgowych w Łodzi, Piotrkowie Trybunalskim, Sieradzu, Płocku lub Kaliszu, a zatem przebywa w województwie łódzkim, wschodniej części województwa wielkopolskiego lub zachodniej części województwa mazowieckiego, sprawy nie rozpoznaje miejscowy sąd rejonowy ani właściwy terytorialnie sąd okręgowy.

Właściwy jest bowiem Sąd Okręgowy w Łodzi – XII Wydział Cywilny Rodzinny.

Oznacza to przykładowo, że sprawa dotycząca dziecka przebywającego w Sieradzu, Wieluniu, Łasku, Zduńskiej Woli, Piotrkowie Trybunalskim czy na terenie Łodzi będzie rozpoznawana właśnie przez Sąd Okręgowy w Łodzi – XII Wydział Cywilny Rodzinny.

W ramach wyspecjalizowanego danego Sądu Okręgowego (wyspecjalizowanego wydziału tego Sądu) do rozpoznawania spraw przydzieleni są również wyspecjalizowani sędziowie. Przykładowo, według podziału czynności Sądu Okręgowego w Łodzi obowiązującego w 2026 r. orzekanie w sprawach prowadzonych na podstawie Konwencji haskiej powierzono SSO Ewie Michniewicz-Brodzie.

Jaka jest rola prokuratora?

Udział prokuratora jest jedną z charakterystycznych cech postępowania o powrót dziecka.

Zgodnie z art. 598¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd doręcza prokuratorowi odpis wniosku i zawiadamia go o terminach rozprawy.

Samo zawiadomienie nie powoduje jeszcze, że prokurator automatycznie staje się uczestnikiem postępowania. Prokurator powinien formalnie zgłosić swój udział. Po jego zgłoszeniu może między innymi:

• przedstawiać stanowisko;
• składać wnioski dowodowe;
• zadawać pytania uczestnikom i świadkom;
• wypowiadać się co do zasadności powrotu;
• zaskarżyć orzeczenie;
• uczestniczyć w postępowaniu odwoławczym.

Prokuratura Krajowa wydała zalecenia, zgodnie z którymi po otrzymaniu odpisu wniosku prokurator powinien niezwłocznie zapoznać się z aktami, zgłosić udział w sprawie, uczestniczyć we wszystkich rozprawach, a następnie ocenić wydane orzeczenie również pod kątem jego zaskarżenia. Zalecenia podkreślają także potrzebę aktywności dowodowej prokuratora, zwłaszcza gdy podnoszone są wyjątki od nakazu powrotu.

Prokurator nie jest pełnomocnikiem żadnego z rodziców. Nie ma obowiązku popierać ani wniosku o powrót, ani stanowiska rodzica sprzeciwiającego się powrotowi. Powinien działać samodzielnie, kierując się ochroną praworządności, praw dziecka i interesu społecznego.

Inaczej niż w przypadku sędziego rozpoznającego sprawy haskie w XII Wydziale, nie można wskazać jednego, stale przypisanego z nazwiska prokuratora, który prowadzi wszystkie takie sprawy w Łodzi. Konkretnego prokuratora wyznacza właściwa jednostka prokuratury zgodnie z jej wewnętrznym podziałem obowiązków.

Czy dziecko jest wysłuchiwane?

Sąd powinien wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają. Wysłuchanie nie jest przesłuchaniem dziecka w obecności skonfliktowanych rodziców. Odbywa się poza salą rozpraw, w warunkach dostosowanych do wieku dziecka.

Stanowisko dziecka nie wiąże sądu automatycznie. Sąd ocenia jego dojrzałość, sposób formułowania wypowiedzi, stabilność poglądów oraz możliwy wpływ rodziców. W sprawach objętych rozporządzeniem unijnym dziecku zdolnemu do sformułowania własnych poglądów należy zapewnić rzeczywistą i skuteczną możliwość ich wyrażenia.

Czy możliwa jest mediacja?

Mediacja może być bardzo pomocna, zwłaszcza gdy rodzice są w stanie uzgodnić:

• dobrowolny powrót dziecka;
• termin i sposób powrotu;
• zabezpieczenie sytuacji mieszkaniowej;
• kontakty z obojgiem rodziców;
• pokrycie kosztów podróży;
• postępowanie dotyczące władzy rodzicielskiej po powrocie.

Nie może jednak prowadzić do nieuzasadnionego przedłużenia postępowania. W sprawach unijnych sąd powinien możliwie wcześnie zaproponować rozważenie mediacji, chyba że byłaby ona sprzeczna z dobrem dziecka, nieodpowiednia w konkretnej sytuacji albo powodowałaby nadmierną zwłokę.

Apelację rozpoznaje zawsze Sąd w Warszawie

Od postanowienia sądu okręgowego przysługuje apelacja. Szczególną cechą tych spraw jest centralizacja postępowania odwoławczego. Niezależnie od tego, który specjalistyczny sąd okręgowy wydał orzeczenie, sądem drugiej instancji jest zawsze Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Od prawomocnego orzeczenia może zostać wniesiona skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego, ale nie bezpośrednio przez rodzica. Uprawnienie to przysługuje wyłącznie:

• Prokuratorowi Generalnemu;
• Rzecznikowi Praw Dziecka;
• Rzecznikowi Praw Obywatelskich.

Podmioty te mają cztery miesiące od uprawomocnienia się postanowienia na wniesienie skargi kasacyjnej. Sam uczestnik może jedynie zwrócić się do odpowiedniego organu o podjęcie takiej interwencji.

Jak wykonywany jest nakaz powrotu?

Jeżeli sąd uwzględni wniosek, nakazuje rodzicowi zapewnić powrót dziecka do państwa, w którym bezpośrednio przed naruszeniem prawa do opieki dziecko miało miejsce zwykłego pobytu. Termin wskazany w orzeczeniu nie może przekraczać dwóch tygodni od dnia jego uprawomocnienia się.

W pierwszej kolejności oczekuje się dobrowolnego wykonania orzeczenia. Jeżeli zobowiązany rodzic nie zapewni powrotu, sąd – na wniosek osoby uprawnionej – zleca kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie dziecka. Kurator może odebrać dziecko od każdej osoby, u której się ono znajduje, a Policja ma obowiązek udzielić mu pomocy.

Przymusowe wykonanie powinno być traktowane jako ostateczność. Sposób organizacji powrotu ma ogromne znaczenie dla ograniczenia stresu dziecka. W praktyce warto wcześniej uzgodnić między innymi, kto będzie towarzyszył dziecku w podróży, gdzie zamieszka ono po powrocie i w jaki sposób utrzyma kontakt z rodzicem pozostającym w Polsce.

Czy wykonanie nakazu powrotu może zostać wstrzymane?

Polski Kodeks postępowania cywilnego przyznaje szczególne uprawnienia Prokuratorowi Generalnemu, Rzecznikowi Praw Dziecka oraz Rzecznikowi Praw Obywatelskich. Każdy z tych organów może, w terminie dwóch tygodni od dnia uprawomocnienia się postanowienia nakazującego powrót dziecka, zgłosić Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie żądanie wstrzymania jego wykonania. Zgodnie z art. 388¹ § 1 k.p.c. wstrzymanie następuje wówczas z mocy prawa, a więc bez potrzeby wydawania przez sąd odrębnego uznaniowego rozstrzygnięcia. Jeżeli w ciągu dwóch miesięcy nie zostanie wniesiona skarga kasacyjna, wstrzymanie ustaje. Jeżeli natomiast skarga zostanie wniesiona w tym terminie, trwa ono aż do zakończenia postępowania przed Sądem Najwyższym.

Doświadczenie w prowadzeniu spraw na podstawie Konwencji haskiej pozwala jednak na skonfrontowanie brzmienia przepisów z rzeczywistością. W sprawach dotyczących powrotu dziecka pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej mechanizm ten nie zawsze jest bowiem stosowany. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 16 lutego 2023 r., C-638/22 PPU, uznał, że prawo Unii stoi na przeszkodzie regulacji pozwalającej organom niebędącym sądami doprowadzić – bez konieczności uzasadnienia żądania – do automatycznego wstrzymania na co najmniej dwa miesiące wykonania prawomocnego orzeczenia zarządzającego powrót dziecka. Takie rozwiązanie pozostaje w sprzeczności z zasadą niezwłocznego prowadzenia i wykonywania postępowań haskich.

Oznacza to, że w sprawie pomiędzy Polską a innym państwem członkowskim UE sąd może być zobowiązany do odmowy zastosowania art. 388¹ k.p.c., mimo że przepis ten formalnie nadal znajduje się w polskim Kodeksie. Nie jest to dowolne „niestosowanie ustawy”, lecz konsekwencja zasady pierwszeństwa prawa Unii: sąd krajowy ma obowiązek pominąć przepis krajowy sprzeczny z bezpośrednio skutecznym prawem unijnym, bez oczekiwania na jego uchylenie przez ustawodawcę. Ministerstwo Sprawiedliwości samo dostrzegło potrzebę usunięcia z polskiego prawa regulacji uznanych za niezgodne z prawem europejskim.

Zastrzeżenie to dotyczy przede wszystkim spraw wewnątrzunijnych. Jeżeli postępowanie dotyczy państwa spoza Unii Europejskiej, z którym Polskę łączy wyłącznie Konwencja haska, wyrok TSUE nie stanowi bezpośredniej podstawy do pominięcia art. 388¹ k.p.c. W takim przypadku ustawowy mechanizm wstrzymania co do zasady pozostaje skuteczny. Niezależnie od powyższego, komentowany przepis może budzić również uzasadnione wątpliwości co do jego zgodności z Konstytucją RP. Nadaje bowiem pozasądowemu organowi (np. Rzecznikowi Praw Dziecka) do faktycznego „anulowania” prawomocnych orzeczeń sądów dwóch instancji. Stan taki budzi wątpliwości prawników – praktyków Konwencji haskiej, oraz wielu konstytucjonalistów.

Najczęstsze błędy rodziców

Na koniec należy zauważyć, że Konwencja haska opiera się na prostym założeniu: rodzic nie powinien jednostronnie zmieniać państwa, w którym dziecko żyje, a następnie oczekiwać, że sądy nowego państwa niezwłocznie rozstrzygną cały spór rodzinny na jego korzyść.

Nie oznacza to, że powrót zarządza się bez badania sytuacji dziecka. Sąd musi zweryfikować, gdzie znajdowało się jego zwykłe miejsce pobytu, jakie prawa przysługiwały rodzicom, czy prawa te były wykonywane oraz czy zachodzą szczególne przesłanki uzasadniające odmowę powrotu.

Są to postępowania wymagające szybkiego działania, uporządkowania dokumentów z kilku państw i wyraźnego oddzielenia sprawy o powrót dziecka od sporu o władzę rodzicielską. Niejednokrotnie pierwsze oświadczenia rodziców i pierwsze przedstawione dowody przesądzają o dalszym kierunku postępowania.

W sprawach haskich szczególnie niebezpieczne są:

Oczekiwanie przez wiele miesięcy. Upływ czasu może sprzyjać powstaniu argumentu, że dziecko przystosowało się do nowego środowiska.

Koncentrowanie się wyłącznie na tym, któremu rodzicowi powinno zostać powierzone dziecko. Nie jest to zasadniczy przedmiot postępowania haskiego.

Brak dowodów dotyczących zwykłego miejsca pobytu. Dokumenty ze szkoły, przedszkola, przychodni, umowy mieszkaniowe i dowody codziennego funkcjonowania dziecka bywają ważniejsze niż samo obywatelstwo.

Nieprecyzyjna zgoda na wyjazd. Warto określić na piśmie państwo wyjazdu, termin powrotu i charakter pobytu.

Pochopne wiadomości wysyłane do drugiego rodzica. Sformułowania sugerujące zgodę na pozostanie dziecka mogą później zostać przedstawione jako akceptacja zatrzymania.

Traktowanie organu centralnego jak pełnomocnika. Ministerstwo Sprawiedliwości pomaga w przekazaniu i obsłudze wniosku, ale nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani reprezentacji procesowej. Ta ostatnia jest bowiem obarczona tzw. przymusem adwokacko-radcowskim.

Obraz: Rembrandt – Porwanie Europy