Rozstanie rodziców to bez wątpienia jedno z najtrudniejszych doświadczeń, zarówno dla dorosłych, jak i dla dziecka. Niestety, w cieniu emocji i konfliktów, czasami dochodzi do zjawiska zwanego alienacją rodzicielską – kiedy jedno z rodziców świadomie lub nieświadomie wpływa na dziecko w taki sposób, by zniechęcić je do drugiego rodzica. To działanie może mieć poważne konsekwencje psychologiczne dla dziecka, a także skutki prawne. Jak więc rozpoznać i zapobiegać alienacji rodzicielskiej?
Czym jest alienacja rodzicielska?
Alienacja rodzicielska to proces, w którym dziecko, pod wpływem jednego z rodziców, odwraca się emocjonalnie od drugiego, bez obiektywnie uzasadnionych powodów. Objawia się to często:
- niechęcią lub wręcz wrogością wobec drugiego rodzica,
- powtarzaniem negatywnych opinii i oskarżeń,
- unikanie kontaktu mimo wcześniejszej więzi.
W praktyce sądowej może to być uznane za formę przemocy psychicznej wobec dziecka.
Jakie działania sprzyjają alienacji?
Alienacja często nie jest wynikiem jednorazowego incydentu, lecz systematycznych działań, takich jak:
- deprecjonowanie drugiego rodzica („Tata cię nie kocha”, „Mama cię zostawiła”),
- utrudnianie kontaktów – odwoływanie spotkań, ignorowanie orzeczeń sądu,
- manipulowanie dzieckiem – wzbudzanie w nim poczucia winy za chęć kontaktu z drugim rodzicem.
Skutki alienacji dla dziecka
Dziecko uwikłane w konflikt lojalnościowy może doświadczać:
- problemów emocjonalnych (lęk, depresja, niska samoocena),
- trudności w budowaniu relacji interpersonalnych,
- problemów w nauce i koncentracji.
Alienacja rodzicielska może zatem prowadzić do długofalowych zaburzeń rozwoju emocjonalnego i społecznego.
Jak zapobiegać alienacji rodzicielskiej? Teoria i praktyka.
1. Świadoma współpraca rodziców
Najważniejszym elementem jest dobra wola i współpraca rodziców, nawet po rozstaniu. Oboje powinni wspierać dziecko w utrzymywaniu relacji z drugim rodzicem.
2. Mediacje rodzinne
W przypadku narastającego konfliktu, warto skorzystać z pomocy mediatora. Mediacje pomagają znaleźć rozwiązania satysfakcjonujące obie strony i chronią dziecko przed konfliktem.
3. Realizacja postanowień sądu
Orzeczenia dotyczące kontaktów muszą być respektowane. Niestosowanie się do nich może skutkować konsekwencjami prawnymi – łącznie z grzywną, ograniczeniem władzy rodzicielskiej czy jej odebraniem.
4. Wsparcie psychologiczne
W sytuacjach trudnych emocjonalnie, wsparcie psychologa – zarówno dla dziecka, jak i rodzica – może być kluczowe dla odbudowania relacji.
5. Reagowanie na pierwsze sygnały
Jeśli jeden z rodziców zauważa niepokojące zmiany w zachowaniu dziecka lub próby manipulacji ze strony drugiego rodzica – warto jak najszybciej zareagować. Dobrze udokumentowane sygnały mogą mieć znaczenie w postępowaniu sądowym.
Tyle teoria. Ale co można zrobić wobec obojętności, niechęci albo wręcz wrogości drugiego rodzica? Zwłaszcza, gdy mowa o funkcjonowaniu w rzeczywistości niedoskonałej – z uwagi na opieszale działający wymiar sprawiedliwości oraz możliwe nierespektowanie rozstrzygnięć sądu rodzinnego. Od kilkudziesięciu lat w debacie publicznej co jakiś czas wraca również temat dyskryminacji ojców w sądach rodzinnych. W takiej sytuacji, przede wszystkim pokładanie nadziei wyłącznie w pięknie brzmiących przepisach prawa jest skrajnie naiwne.
Całe lata obserwacji funkcjonowania polskiego wymiaru sprawiedliwości z kilku perspektyw nauczyły mnie, że nawet uzyskanie korzystnego rozstrzygnięcia sądu rodzinnego jest często niewystarczające. W istocie niewiele jest (chociaż są) instrumentów prawnych gwarantujących wykonanie orzeczenia sądu rodzinnego. Sfera działań prawnych musi się zatem ściśle łączyć ze sferą działań faktycznych o której zapomina wiele osób walczących w sądzie o kontakt ze swoim dzieckiem, a nawet zawodowych pełnomocników. Liczenie na to, że konflikt realnie zakończy samo korzystne orzeczenie sądu (mogące być dla niektórych jedynie „świstkiem papieru”), jest objawem nierozsądnego działania.
Trzy najważniejsze zasady – wystartować, działać i zabezpieczać.
Oczywistym jest, że żaden profesjonalny pełnomocnik na łamach internetowego artykułu nie zechce podzielić się swoimi metodami pracy z osobami walczącymi z alienacją rodzicielską. Co więcej, paradoksalnie zamieszczenie takich informacji mogłoby stanowić… gotowy przepis na alienację rodzicielską, jeżeli byłyby wykorzystane przez osoby nie kierujące się dojrzale rozumianym dobrem dziecka. Takiej sytuacji piszący te słowa z całą pewnością chciałby uniknąć. Dlatego zasygnalizuję jedynie trzy obszary, których odpowiednie zabezpieczenie prawne zazwyczaj pozwala zapobiec najskrajniejszym formom alienacji rodzicielskiej.
1. Wystartować
„Pole position” to termin sportowy oznaczający pierwszą pozycję startową w szeregu wszystkich startujących w wyścigu, używany w sportach motorowych. Jednak dobre miejsce startowe w postępowaniu sądowym jest nawet ważniejsze, niż w Formule 1. Zainicjowanie postępowania w dobrych dla wnioskodawcy warunkach, stanowi często połowę sukcesu i ułatwia uzyskanie korzystnego rozstrzygnięcia w przyszłości. Inicjując postępowanie dotyczące np. kontaktów z dzieckiem, najpierw należy ustalić i utrwalić kilka faktów, odnoszących się w szczególności do:
– aktualnego miejsca przebywania dziecka,
– ścieżki edukacyjnej dziecka,
– warunków, jakie poszczególny rodzic jest w stanie zapewnić dziecku,
– podstawowych kompetencji rodzicielskich.
Postępowania dotyczące stosunków pomiędzy rodzicami i dziećmi, niestety, wielokrotnie oparte są na metodzie faktów dokonanych i usankcjonowaniu przez sąd stanu zastanego. Ten, kto zdobędzie najlepszą pozycję startową przy inicjowaniu postępowaniu, prawdopodobnie wygra wyścig.
2. Działać
Aktywność procesowa to tylko jedna z aktywności, jaka jest konieczna dla zapobieżenia alienacji rodzicielskiej. Jak wspomniano, w ślad za czynnościami procesowymi iść powinny realne zmiany w zachowaniu rodzica, dziejące się niezależnie od trwającego postępowania sądowego. Ta perspektywa jest szczególnie istotna zwłaszcza w kontekście potencjalnych badań przeprowadzanych przez Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów (OZSS) który nie ocenia kwestii prawnych, lecz właśnie kwestie faktyczne. Jednocześnie, każde działanie musi być odpowiednio udokumentowane.
3. Zabezpieczać
Tak jak w niepoparte dowodami twierdzenia są niewiele warte w realiach sądowych, tak niezabezpieczone na wypadek niewykonania orzeczenie sądowe lub czynność prawna, są niewiele warte z punktu widzenia zabezpieczenia swojego interesu procesowego. Dlatego też w sprawach z elementem alienacji rodzicielskiej, konieczne jest dążenie do zabezpieczenia każdego merytorycznego rozstrzygnięcia sądu. Takim wystarczającym zabezpieczeniem z całą pewnością nie jest jedynie instytucja zagrożenia nakazaniem zapłaty określonej kwoty w razie nie wykonywania kontaktów (art. 59815 k.p.c. i następne) zwłaszcza stosowana dopiero po tym, jak do takich naruszeń ze strony zobowiązanej dojdzie (co może dziać się miesiącami, a nawet latami).
Podsumowanie
Alienacja rodzicielska to realny problem, który może mieć dramatyczne skutki dla psychiki dziecka i relacji rodzinnych. Zapobieganie jej wymaga świadomości, odpowiedzialności oraz – często – wsparcia profesjonalistów. Najważniejsza powinna być zawsze troska o dobro dziecka, jego prawo do miłości i kontaktu z obojgiem rodziców. Alienacja rodzicielska pojawia się najczęściej tam, gdzie dziecko staje się „kartą przetargową” pomiędzy dwoma, rywalizującymi ze sobą rodzicami.