Tymczasowe aresztowanie jest środkiem zapobiegawczym przewidzianym w Kodeksie postępowania karnego. Jego podstawowym celem jest zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania karnego oraz zapobieżenie podejmowaniu przez podejrzanego działań utrudniających dochodzenie prawdy, takich jak matactwo, ucieczka czy ukrywanie się. Niemniej jednak, w praktyce stosowanie tego środka budzi kontrowersje ze względu na częste nadużycia i jego nadmierne wykorzystywanie przez sądy.
Podstawy prawne tymczasowego aresztowania
Tymczasowe aresztowanie zostało uregulowane Kodeksie postępowania karnego. Może być zastosowane wyłącznie wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że podejrzany:
- Będzie utrudniał postępowanie (obawa matactwa),
- Może się ukryć lub uciec,
- Popełni przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu publicznemu lub kontynuuje działalność przestępczą.
Dodatkowo, zgodnie z zasadą subsydiarności, tymczasowy areszt powinien być stosowany jedynie wtedy, gdy inne środki zapobiegawcze (poręczenie majątkowe, dozór policji, zakaz opuszczania kraju) okazują się niewystarczające.
Statystyki i praktyka
W Polsce problemem jest nadmierne stosowanie tymczasowego aresztowania, co często prowadzi do naruszenia zasady proporcjonalności oraz domniemania niewinności. W praktyce, sądy nie zawsze skrupulatnie badają, czy rzeczywiście zachodzą przesłanki do zastosowania tego środka. Według danych raportów organizacji pozarządowych i Rzecznika Praw Obywatelskich, liczba przypadków zastosowania tymczasowego aresztowania w Polsce jest nieproporcjonalnie wysoka w porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej.
Zdarzają się sytuacje, gdy podejrzani przebywają w areszcie przez kilka lat, co często przewyższa czas potencjalnej kary, jaką mogliby otrzymać po skazaniu. Częstym problemem jest także mechaniczne przedłużanie aresztu bez rzetelnej oceny zasadności jego kontynuacji. Sytuacja taka stanowi rażące naruszenie praw obywatelskich i prowadzi do degradacji zaufania do wymiaru sprawiedliwości.
Areszt dla świętego spokoju
Tymczasowe aresztowanie stosuje zawsze sąd, a nie – jak czasem można usłyszeć w mediach – prokuratura, która jedynie może zawnioskować o aresztowanie. Sądy wielokrotnie stosują tymczasowe aresztowanie „dla świętego spokoju”, ażeby odpowiadający z wolnej stopy podejrzany, nie dopuścił się czynu, za który odpowiedzialność spadłaby na sędziego, który odmówił zastosowania aresztowania. Sędziowie wychodzą również z założenia, że ostatecznie późniejszy skazany i tak będzie miał zaliczony okres tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności. To powoduje, że w sprawach, w których już raz zastosowano tymczasowe aresztowanie choćby na kilka dni, prawie na pewno ostatecznie orzeczona będzie kara pozbawienia wolności. W przeciwnym razie, narażałoby to Skarb Państwa na odpowiedzialność odszkodowawczą za niesłuszny areszt.
Obawa matactwa to fikcja
Należycie otwarcie przyznać, że obawa matactwa jako uzasadnienie stosowania tymczasowego aresztowania to przesłanka nieuwzględniająca realiów postępowania karnego. Zwrócić należy uwagę, że polskie prawo, w ślad za standardami konstytucyjnymi i europejskimi, gwarantuje podejrzanemu przebywającemu w areszcie, m. in. nieskrępowany kontakt z obrońcą. W takiej sytuacji, uzasadnianie aresztu ochroną przed matactwem, ma charakter wybitnie życzeniowy.
Areszt i kara pozbawienia wolności to dwa inne światy
Tymczasem tymczasowe aresztowanie diametralnie różni się od wykonywania prawomocnie orzeczonej kary pozbawienia wolności. Skazany może bowiem odbywać karę w różnych systemach oraz w zakładach karnych – typu zamkniętego, ale też półotwartego i otwartego. Może korzystać z przepustek i przerw w odbywaniu kary, może chodzić do pracy, wychodzić poza teren zakładu karnego. Może również utrzymywać kontakt z bliskimi. Wreszcie – może przygotować siebie, swoją rodzinę, firmę czy gospodarstwo do rozpoczęcia wykonywania kary. Nie można również nie zauważyć, że bardzo duża część kar pozbawienia wolności orzekana przez polskie sądy, jest zawieszana na okres próby. Bardzo duży odsetek orzekanych kar pozbawienia wolności, skazani odbywają także w Systemie Dozoru Elektronicznego (SDE), który sprawnie działa w Polsce już od wielu lat. Warto wiedzieć, że od 2020 roku istnieje możliwość wykonywania w Systemie Dozoru Elektronicznego kary pozbawienia wolności orzeczonej w wymiarze do 1 roku i 6 miesięcy, a zatem formalnie kwalifikuje się do niego większość skazanych. Skazany wykonujący karę w SDE może względnie normalnie funkcjonować, chodzić do pracy, a przy tym nie obciążać swoją obecnością w zakładzie karnym polskich podatników.
W przypadku tymczasowego aresztowania sytuacja jest diametralnie inna. Aresztowany jest zabierany do jednostki penitencjarnej „z marszu”, zazwyczaj w tej samej odzieży i bieliźnie, w której kilkadziesiąt godzin wcześniej był zatrzymany. Ma uniemożliwiony kontakt z bliskimi, a na późniejszy, ewentualny kontakt z obrońcą i osobą najbliższą, musi poczekać co najmniej kilka dni.
Płaci całe społeczeństwo
Koszty tymczasowego aresztowania nie sprowadzają się jedynie do (horrendalnie wysokich) wydatków, jakie musi ponosić Państwo dla zorganizowania skazanemu warunków do pobytu w areszcie. Częstokroć osoba trafiająca nagle do aresztu traci pracę, nie jest w stanie prowadzić swojej firmy, zaczyna zalegać z opłacaniem podatków i składek na ubezpieczenie społeczne, nie jest w stanie wypłacić wynagrodzenia swoim pracownikom, którzy muszą szukać sobie nowej pracy, czy też nie jest w stanie zebrać plonów z prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego. W konsekwencji aresztowany i jego rodzina popadają w kłopoty finansowe, spiralę zadłużenia, która niesie za sobą trudności też trudności rodzinne. Jednocześnie, polskie prawo nie zna instytucji czegoś na kształt „tymczasowego zarządcy” dla osoby tymczasowo aresztowanej, która mogłaby się zatroszczyć jego sprawami w czasie jego izolacji.
Taki stan powoduje, że najdotkliwiej izolację podejrzanego w areszcie odczuwa nie on sam, ale jego najbliższe otoczenie, a pośrednio również podatnicy, finansujący jego pobyt w jednostce penitencjarnej. Osoby przebywające w areszcie śledczym nie mają również dostępu do programów resocjalizacyjnych, które są standardem w zakładach karnych. Brak możliwości konstruktywnego spędzania czasu dodatkowo potęguje negatywne skutki izolacji, a z punktu widzenia oddziaływań penitencjarnych – daje okazję jedynie do demoralizacji, aniżeli resocjalizacji.
Proponowane zmiany w prawie
W Sejmie trwają prace nad projektem zmian w tymczasowym aresztowaniu autorstwa posłów Konfederacji, który zakłada, m. in.:
- Zastosowanie najmniej dotkliwych środków zapobiegawczych: Sądy miałyby preferować środki mniej ingerujące w prawa i wolności oskarżonego, jeśli są one wystarczające do zabezpieczenia śledztwa.
- Zakaz aresztów wydobywczych: Wprowadzenie formalnego zakazu stosowania tymczasowego aresztu w celu wywarcia nacisku na złożenie wyjaśnień lub przyznanie się do winy.
- Wyłączenie sędziego: Sędzia, który orzekł o tymczasowym aresztowaniu w toku postępowania przygotowawczego, miałby być automatycznie wyłączany z dalszego orzekania w sprawie.
- Areszt domowy i dozór elektroniczny: Propozycja wprowadzenia aresztu domowego oraz dozoru elektronicznego jako środków zapobiegawczych.
Projekt trafił do dalszych prac w komisji nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach. Podobne rozwiązania znalazły się w projektach Polski 2050 oraz propozycjach resortu sprawiedliwości, który zapowiedział dostosowanie przepisów do standardów konstytucyjnych i europejskich.
O ile pozytywnie należy ocenić diagnozę problemów związanych z praktyką stosowania tymczasowego aresztowania w Polsce, o tyle proponowane rozwiązania (poza jednym) zdają się nie rozwiązywać problemu i mieć charakter symboliczny. Analiza obecnie obowiązujących przepisów Kodeksu postępowania karnego, odnoszących się do tymczasowego aresztowania, prowadzi do wniosku że jest to środek absolutnie wyjątkowy, stosowany w ostateczności. To praktyka sądów stosujących, a następnie przedłużających wielokrotnie tymczasowe aresztowanie, doprowadziła do opieszałości w prowadzeniu czynności procesowych zarówno przez prokuraturę, jak i same sądy. Nielimitowany w praktyce areszt, może być przedłużony nawet wówczas, gdy zaplanowanych czynności nie udało się przeprowadzić bez winy podejrzanego, a na przykład na skutek choroby sędziego. Można się zatem spodziewać, że wprowadzenie kolejnych przepisów, postulujących stosowanie tego środka zapobiegawczego w (jeszcze bardziej) wyjątkowych sytuacjach, pozostanie czczym życzeniem, nie przekładającym się na praktykę.
Rzeczywistą zmianę może przynieść ostatnia z propozycji – znana już od wielu lat w krajach zachodnich, instytucja aresztu domowego. Taki środek zapobiegawczy stanowiłby rozwiązanie pośrednie pomiędzy w pełni nieizolacyjnymi środkami zapobiegawczymi (jak dozór Policji) z w pełni izolacyjnym tymczasowym aresztowaniem. Warto zauważyć, że już w tym momencie istnieją sprawnie funkcjonujące rozwiązania techniczne (SDE) pozwalające na stałą, dwudziestoczterogodzinną kontrolę miejsca pobytu osoby noszącej opaskę z nadajnikiem.
Spośród proponowanych zmian, tylko „areszt domowy” wykonywany w postaci dozoru elektronicznego, jest w stanie przynieść realną zmianę praktyki sądowej w stosowaniu tymczasowego aresztowania. Same zmiany w prawie nie są bowiem najtrudniejsze do przeprowadzenia.
Obraz: J. Malczewski, Hamlet polski. Portret Aleksandra Wielopolskiego