Prawomocne orzeczenie polskiego sądu skazujące na karę pozbawienia wolności może, po spełnieniu ustawowych przesłanek, zostać przekazane do wykonania w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej. Instytucja ta służy przede wszystkim umożliwieniu wykonywania kary w państwie, z którym skazany jest rzeczywiście związany osobowo, rodzinnie i społecznie.
Podstawę prawną postępowania stanowią przede wszystkim art. 611t i nast. Kodeksu postępowania karnego oraz przepisy decyzji ramowej Rady 2008/909/WSiSW z 27 listopada 2008 r. w sprawie stosowania zasady wzajemnego uznawania do wyroków skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności.
Przesłanki przekazania orzeczenia
Zgodnie z art. 611t § 1 k.p.k. sąd może wystąpić do właściwego sądu lub innego organu państwa członkowskiego Unii Europejskiej o wykonanie prawomocnego orzeczenia skazującego na karę pozbawienia wolności, jeżeli wykonanie orzeczenia w tym państwie pozwoli w większym stopniu zrealizować wychowawcze i zapobiegawcze cele kary.
Nie chodzi zatem wyłącznie o miejsce aktualnego pobytu skazanego. Istotne jest ustalenie, z którym państwem pozostaje on faktycznie związany oraz w którym państwie wykonywanie kary będzie sprzyjało jego społecznej reintegracji. Znaczenie mogą mieć w szczególności miejsce stałego zamieszkania skazanego, długość pobytu za granicą, sytuacja rodzinna, miejsce zamieszkania małżonka i dzieci, zatrudnienie, prowadzenie działalności gospodarczej, znajomość języka, posiadane prawo pobytu oraz zamiar dalszego zamieszkiwania w danym państwie po zakończeniu wykonywania kary. Okoliczności te powinny zostać odpowiednio wykazane. W praktyce celowe jest przedłożenie dokumentów potwierdzających trwałość więzi skazanego z państwem, w którym kara miałaby być wykonywana.
Właściwość sądu i wszczęcie postępowania
Właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd okręgowy, w którego okręgu wydano orzeczenie podlegające wykonaniu.
Postępowanie może zostać zainicjowane między innymi na wniosek skazanego. Samo złożenie wniosku nie oznacza jednak obowiązku przekazania orzeczenia. Sąd dokonuje samodzielnej oceny, czy występują przesłanki uzasadniające skierowanie orzeczenia do wykonania w innym państwie. Rozstrzygnięcie powinno uwzględniać nie tylko interes skazanego, lecz przede wszystkim funkcję, jaką ustawodawca przypisał tej instytucji, tj. umożliwienie wykonywania kary w środowisku sprzyjającym realizacji jej celów.
Państwo wykonania orzeczenia
Kodeks postępowania karnego różnicuje sytuację w zależności od związku skazanego z państwem, do którego miałoby zostać przekazane orzeczenie. Szczególne znaczenie ma art. 611t § 3 k.p.k. W określonych przypadkach możliwe jest przekazanie orzeczenia do państwa obywatelstwa skazanego lub państwa, do którego ma on zostać deportowany albo wydalony.
Możliwe jest również wystąpienie do innego państwa członkowskiego, jeżeli istnieją okoliczności przemawiające za wykonywaniem kary właśnie tam. W takim przypadku, wskazanym w art. 611t § 3 pkt 3 k.p.k., konieczne jest uprzednie uzyskanie zgody właściwego organu państwa wykonania. Ma to istotne znaczenie przykładowo w sytuacji, gdy skazany jest obywatelem polskim, lecz od wielu lat stale mieszka i pracuje w innym państwie członkowskim, w którym znajduje się również jego najbliższa rodzina.
Uprzednia zgoda państwa wykonania
Jeżeli przekazanie orzeczenia wymaga zgody państwa wykonania, polski sąd zwraca się najpierw do właściwego organu tego państwa o jej udzielenie. Jest to etap poprzedzający właściwe przekazanie wyroku do wykonania. Dopiero po uzyskaniu wymaganej zgody możliwe jest kontynuowanie procedury zmierzającej do przesłania orzeczenia i odpowiedniego zaświadczenia organowi zagranicznemu. Odmowa udzielenia zgody uniemożliwia przekazanie orzeczenia temu państwu w tym trybie.
Zgoda skazanego
Zasadniczo ustawodawca przewiduje konieczność uzyskania zgody skazanego na przekazanie orzeczenia. Kodeks postępowania karnego ustanawia jednak w tym zakresie wyjątki. Zgoda skazanego nie jest wymagana między innymi w niektórych przypadkach przekazania orzeczenia do państwa jego obywatelstwa i miejsca pobytu, państwa, do którego ma zostać wydalony po wykonaniu kary, bądź państwa, do którego zbiegł w związku z prowadzonym postępowaniem albo wykonaniem kary.
Kwestia konieczności uzyskania zgody wymaga zatem każdorazowo odniesienia do konkretnej podstawy prawnej przekazania.
Przekazanie orzeczenia
Po spełnieniu wymaganych przesłanek sąd przesyła właściwemu organowi państwa wykonania odpis prawomocnego orzeczenia oraz zaświadczenie sporządzone według wzoru wynikającego z przepisów unijnych. Zaświadczenie zawiera informacje konieczne do identyfikacji osoby skazanej i wykonania orzeczenia, w tym dane dotyczące skazanego, orzeczonej kary, okresu już odbytego oraz okoliczności mających znaczenie dla wykonania kary.
Dokumentacja podlega również odpowiednim wymogom językowym. Po jej otrzymaniu organ państwa wykonania prowadzi własne postępowanie dotyczące uznania polskiego wyroku i wykonania orzeczonej kary. Nie dochodzi natomiast do ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy karnej ani ponownej oceny winy skazanego.
Wykonywanie kary według prawa państwa wykonania
Po uznaniu polskiego orzeczenia dalsze wykonywanie kary podlega zasadniczo prawu państwa wykonania. Dotyczy to w szczególności organizacji wykonywania kary, jej odbywania oraz określonych zagadnień związanych ze zwolnieniem skazanego. Nie oznacza to jednak pełnej swobody państwa wykonania w zakresie ingerowania w treść polskiego wyroku. Ewentualne dostosowanie rodzaju lub wymiaru kary dopuszczalne jest jedynie w granicach określonych przepisami prawa unijnego i nie może prowadzić do zaostrzenia sytuacji skazanego w stosunku do treści orzeczenia wydanego przez sąd polski.
Wpływ postępowania na wykonywanie kary w Polsce
Samo wszczęcie postępowania o przekazanie orzeczenia do wykonania w innym państwie nie powoduje automatycznego wstrzymania wykonywania kary w Polsce. Ma to duże znaczenie praktyczne. Złożenie wniosku nie zwalnia skazanego z obowiązków wynikających z toczącego się postępowania wykonawczego i nie oznacza samo przez się odroczenia rozpoczęcia wykonywania kary. Dopiero dalsze etapy postępowania i faktyczne przejęcie wykonywania orzeczenia przez inne państwo wywołują skutki dla polskiego postępowania wykonawczego.
Znaczenie prawidłowego przygotowania wniosku
W sprawach dotyczących przekazania orzeczenia zasadnicze znaczenie ma wykazanie rzeczywistego, a nie jedynie formalnego związku skazanego z państwem wykonania. W zależności od okoliczności sprawy przydatne mogą być dokumenty dotyczące miejsca zamieszkania, zatrudnienia, prowadzenia działalności gospodarczej, sytuacji rodzinnej, nauki dzieci, obowiązków podatkowych, ubezpieczenia, prawa pobytu czy długości dotychczasowego zamieszkiwania za granicą.
Argumentacja powinna pozostawać bezpośrednio związana z przesłanką określoną w art. 611t § 1 k.p.k. Kluczowe jest więc wykazanie, że wykonywanie kary w określonym państwie pozwoli w większym stopniu osiągnąć wychowawcze i zapobiegawcze cele kary oraz stworzy właściwe warunki społecznej reintegracji skazanego.
Państwa spoza Unii Europejskiej
Odmienne regulacje znajdują zastosowanie w przypadku przekazywania osób skazanych pomiędzy Polską a państwami nienależącymi do Unii Europejskiej. Podstawę prawną mogą wówczas stanowić odpowiednie umowy międzynarodowe, w tym Konwencja o przekazywaniu osób skazanych sporządzona w Strasburgu 21 marca 1983 r. Tryb postępowania, właściwość organów, wymagane zgody oraz skutki przekazania mogą w takich przypadkach odbiegać od mechanizmu obowiązującego pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej.
Obraz: Józef Chełmoński – Bociany