Kara pozbawienia wolności pozostaje podstawowym instrumentem reakcji karnej w polskim systemie prawa karnego. Jej klasyczne ujęcie, utrwalone zarówno w doktrynie, jak i w praktyce stosowania prawa, wiąże ją nierozerwalnie z izolacją penitencjarną, rozumianą jako fizyczne odseparowanie skazanego od społeczeństwa oraz poddanie go rygorom organizacyjnym zakładu karnego. Takie rozumienie znajduje odzwierciedlenie nie tylko w języku prawniczym, lecz także w wielu przepisach operujących pojęciem „odbywania kary pozbawienia wolności”.
Rozwój alternatywnych form wykonywania tej kary, w szczególności systemu dozoru elektronicznego (SDE), prowadzi jednak do istotnego przekształcenia tradycyjnego modelu jej realizacji. Wprowadzenie możliwości wykonywania kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym, przy jednoczesnym zachowaniu jej formalnej kwalifikacji, powoduje powstanie napięcia pomiędzy normatywnym statusem kary a jej faktycznym wymiarem.
Problem ten nabiera szczególnej doniosłości na tle art. 43 § 2a k.k., który przewiduje, że do okresu wykonywania środka karnego o charakterze zakazowym nie wlicza się okresu odbywania kary pozbawienia wolności. Przepis ten, formułowany w realiach dominacji modelu izolacyjnego, nie został dostosowany do współczesnych form wykonywania kary, co rodzi poważne wątpliwości interpretacyjne. Co więcej, ten przepis ten został dodany do Kodeksu karnego 1 lipca 2015 r., kiedy to dozór elektroniczny był formą kary ograniczenia wolności, nie zaś formą wykonywania kary pozbawienia wolności.
Celem niniejszego opracowania oraz prowadzonych badań jest wykazanie, że wykonywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego nie może być automatycznie utożsamiane z jej „odbywaniem” w rozumieniu art. 43 § 2a k.k., a przyjęcie odmiennego stanowiska prowadzi do konsekwencji sprzecznych z zasadą proporcjonalności, równości oraz racjonalności polityki karnej.
Pojęcie wykonywania i odbywania kary pozbawienia wolności
Analiza problemu wymaga w pierwszej kolejności rozróżnienia dwóch kategorii pojęciowych, którymi posługuje się ustawodawca, tj. „wykonywania kary” oraz „odbywania kary”.
„Wykonywanie kary” stanowi pojęcie o charakterze ogólnym, obejmujące całokształt działań zmierzających do realizacji orzeczonej sankcji karnej. Obejmuje ono zarówno czynności organów państwa, jak i zachowanie samego skazanego, niezależnie od miejsca i warunków, w jakich kara jest realizowana.
„Odbywanie kary” ma natomiast charakter bardziej wąski i odnosi się do faktycznego znoszenia dolegliwości wynikających z kary. W języku prawniczym oraz w praktyce stosowania prawa pojęcie to pozostaje silnie związane z przebywaniem w zakładzie karnym. Potwierdza to sposób jego użycia w licznych przepisach, w których występuje ono w kontekście izolacji penitencjarnej.
Rozróżnienie to nie ma charakteru czysto semantycznego. Ma ono istotne znaczenie normatywne, ponieważ ustawodawca posługuje się tymi pojęciami w różnych kontekstach, co nakazuje przyjąć, że nie są one tożsame. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do niedopuszczalnego zatarcia znaczenia terminologicznego użytego w ustawie. Niestety, dostrzec należy w tym zakresie niedbałość polskiego ustawodawcy o zasady prawidłowej legislacji. Przykładowo, z treści art. 43la § 1 k.k.w. wynika, że Sąd penitencjarny może udzielić skazanemu zezwolenia na odbycie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego.
System dozoru elektronicznego jako forma wykonywania kary
System dozoru elektronicznego stanowi szczególną formę wykonywania kary pozbawienia wolności, polegającą na kontrolowaniu zachowania skazanego przy użyciu środków technicznych, bez konieczności jego osadzenia w zakładzie karnym. Jego konstrukcja opiera się na założeniu, że cele kary mogą być realizowane również poza warunkami izolacji, przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad skazanym. W rezultacie dochodzi do istotnej modyfikacji tradycyjnego modelu wykonywania kary pozbawienia wolności.
Różnice pomiędzy SDE a klasycznym odbywaniem kary w zakładzie karnym mają charakter fundamentalny:
- brak fizycznej izolacji od społeczeństwa,
- możliwość prowadzenia życia rodzinnego i zawodowego,
- ograniczenie dolegliwości kary do kontroli i reglamentacji czasu oraz miejsca pobytu,
- znacznie większy stopień autonomii skazanego.
Ratio legis art. 43 § 2a k.k.
Art. 43 § 2a k.k. wprowadza zasadę, zgodnie z którą okres odbywania kary pozbawienia wolności nie jest wliczany do okresu wykonywania środków karnych o charakterze zakazowym.
Ratio legis tego rozwiązania jest związane z założeniem, że w warunkach izolacji penitencjarnej wykonywanie określonych środków karnych jest niemożliwe lub pozbawione sensu. W szczególności dotyczy to sytuacji, w której skazany – z uwagi na osadzenie w zakładzie karnym – nie ma faktycznej możliwości korzystania z uprawnień objętych zakazem, np. uprawnień do prowadzenia pojazdami.
Założenie to nie znajduje jednak zastosowania w przypadku wykonywania kary w systemie dozoru elektronicznego. Skazany objęty SDE funkcjonuje bowiem w przestrzeni społecznej, co oznacza, że środek karny – taki jak np. zakaz prowadzenia pojazdów – może być faktycznie wykonywany i oddziaływać na jego zachowanie.
Wykładnia art. 43 § 2a k.k. w kontekście SDE
1. Wykładnia językowa
Punktem wyjścia dla interpretacji art. 43 § 2a k.k. jest jego wykładnia językowa. Ustawodawca posługuje się w nim pojęciem „odbywania kary pozbawienia wolności”, a nie „wykonywania kary”. Nie sposób uznać tego rozróżnienia za przypadkowe. Skoro w innych przepisach ustawodawca używa pojęcia „wykonywania kary” w znaczeniu ogólnym, to przyjęcie, że oba terminy są tożsame, prowadziłoby do naruszenia zasad wykładni językowej.
W konsekwencji należy przyjąć, że art. 43 § 2a k.k. odnosi się do sytuacji faktycznej izolacji penitencjarnej, a nie do wszystkich form wykonywania kary pozbawienia wolności. Brzmienie art. 43la § 1 k.k.w. stanowiące o „odbywaniu” kary w systemie dozoru elektronicznego musi prowadzić do wniosku o niedopatrzeniu, nie zaś racjonalności ustawodawcy.
2. Wykładnia funkcjonalna
Wykładnia funkcjonalna prowadzi do identycznych wniosków. Celem przepisu jest wyłączenie biegu środka karnego w sytuacji, gdy jego wykonywanie jest niemożliwe. W przypadku SDE przesłanka ta nie zachodzi.
Co więcej, przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do sytuacji, w której skazany ponosiłby dolegliwość środka karnego w sposób odroczony, mimo że mógł on być wykonywany już w trakcie dozoru elektronicznego. Przyjęcie zaś poglądu, zgodnie z którym zakaz ten jest aktywny, lecz nie biegnie, prowadzi do ukarania skazanego ponad okres obowiązywania środka karnego orzeczony w wyroku. Z punktu widzenia gwarancji konstytucyjnych, jest to sytuacja nieakceptowalna.
3. Wykładnia historyczna
Przywołany przepis art. 43 § 2a k.k. został dodany do Kodeksu karnego nowelizacją z dnia 20 lutego 2015 r., która weszła w życie 1 lipca 2025 r. W myśl tej samej nowelizacji, dozór elektroniczny stał się jedną z form kary ograniczenia wolności, nie zaś formą wykonywania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie nowelizacja Kodeksu karnego i Kodeksu karnego wykonawczego dokonana ustawą z 11 marca 2016 r., która weszła w życie 15 kwietnia 2016 r. i która odwróciła nowelizację z 2015 r., wprowadziła system dozoru elektronicznego jako formę wykonywania kary pozbawienia wolności, nie uchylając jednocześnie przepisu art. 43 § 2a k.k.
Kontrargument formalny i jego odrzucenie
Najistotniejszy kontrargument opiera się na założeniu, że skoro SDE stanowi formę wykonywania kary pozbawienia wolności, to każdy okres jej wykonywania powinien być traktowany jako „odbywanie” tej kary.
Stanowisko to nie zasługuje na aprobatę. Pomija ono bowiem zarówno różnicę terminologiczną przyjętą przez ustawodawcę, jak i funkcjonalny sens analizowanego przepisu. Wykładnia literalna nie może prowadzić do rezultatów sprzecznych z ratio legis regulacji. Co więcej, przyjęcie takiego stanowiska prowadziłoby do swoistej fikcji prawnej, w której różne jakościowo formy wykonywania kary byłyby traktowane identycznie, mimo ich zasadniczych różnic.
Konsekwencje praktyczne
Przyjęcie szerokiego rozumienia pojęcia „odbywania kary” prowadzi do poważnych konsekwencji praktycznych. Po pierwsze, skutkuje ono wydłużeniem całkowitego okresu dolegliwości reakcji karnej. Skazany najpierw podlega ograniczeniom wynikającym z dozoru elektronicznego, a następnie – po jego zakończeniu – rozpoczyna wykonywanie środka karnego.Po drugie, prowadzi to do naruszenia zasady proporcjonalności, wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Po trzecie, rozwiązanie to osłabia funkcję readaptacyjną SDE, który ma sprzyjać reintegracji społecznej skazanego.
Zakończenie
System dozoru elektronicznego stanowi wyraz ewolucji współczesnego prawa karnego w kierunku bardziej elastycznych i zindywidualizowanych form reakcji na przestępstwo. Jego funkcjonalna odrębność względem klasycznej izolacji penitencjarnej jest na tyle wyraźna, że nie może pozostawać bez wpływu na wykładnię przepisów prawa karnego. W konsekwencji należy przyjąć, że wykonywanie kary pozbawienia wolności nie zawsze oznacza jej odbywanie. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do rezultatów trudnych do pogodzenia z podstawowymi zasadami sprawiedliwości oraz racjonalności reakcji karnej.
Tekst jest zapowiedzią publikacji autora, zaplanowanej na przełom 2026/2027 w przedmiocie praktyki stosowania systemu dozoru elektronicznego.
Obraz: S. Hart – Milton odwiedza Galileusza w areszcie inkwizycyjnym